پیشرفت یا بومی‌گرایی، عقب‌ماندگی یا غرب‌زدگی؟

در رشته جامعه‌شناسی درسی با عنوان اندیشه متفکران مسلمان داریم. استاد، در این کلاس کرارا از عبارت تمدن اسلامی استفاده می‌کند. اما مفهوم تمدن تا آنجا که من می‌دانم در حیطه‌ی فلسفه‌ی تاریخ مطرح شده است و نه جامعه‌شناسی. حتی هانتینگتون آن را به سمت سیاست سوق داد. و همیشه نسبت به استفاده‌ی از این مفهوم انتقادات فراوانی وجود داشته است چرا که اولا هیچ تعریف دقیقی ندارد  و ثانیا استفاده از این مفهوم کمکی به درک تفاوت‌ها و ماجراها نمی‌کند.
اما نکته اینجاست که اساسا ارائه‌ی یک چنین درسی، چاره‌ای برای استاد نمی‌گذارد جز توسل به چنین مفهومی. چرا که مثلا من و ابن‌خلدون هیچ ربطی به هم نداریم، جز اینکه او مسلمان بوده است و من نیز (حتی این مهم نیست که ایرانی نبوده و اتفاقا ضدشیعه بوده است). و اینکه این مفهوم خود به خود ما را به جایی که می‌خواهد می‌رساند. خیلی طبیعی است که وقتی ما مدام از تمدن اسلامی سخن می‌گوییم، نتیجه‌اش این بشود که باید برویم و احیایش کنیم و آن را در مقابل تمدن غرب قرار دهیم. بنابراین استفاده از این مفهوم بیشتر ما را به سیاست سوق می‌دهد تا علم.

ادوارد سعید با استفاده از نظریه فوکو تولد شرق به مثابه‌ی دیگری غرب را در آثار شرق‌شناسان نشان می‌دهد که این دیگری بیش از آنکه واقعیتی طبیعی و عینی باشد محصول تخیل شرق‌شناسان ِ غربی بود و در واقع غرب در تضاد با این هستی برساخته توانست هویت خود را به وجود آورد و آن را حفظ کند. اما آنچه در جوامع شرقی در اواخر قرن نوزدهم پا گرفت نوعی شرق‌شناسی وارونه (غرب‌شناسی) در پاسخ به شرق‌شناسی بود؛ گفتمانی که روشنفکران شرقی با آرزوی پردازش هویتی حقیقی و اصیل برای خود به کار بردند البته با وام‌گیری همان اصول هستی‌شناسانه و شناخت‌شناسانه غربی یعنی با پذیرش بی‌ چون و چرای  تفاوت هستی‌شناختی ذاتی  شرق و غرب و جدا کردن غرب و شرق به عنوان کلیت‌ها، قلمروهای مشخص، شعورمند و یکپارچه.
از آنجا که شرق‌شناسی وارونه به تفاوت‌سازی گرایش دارد به پرورش احساسات بومی‌گرایانه و ناسیونالیستی کمک می‌کند.  بومی‌گرایی در پاسخ به استعمار و امپریالیسم غربی به کنار گذاشتن الگوهای غربی حکم می‌کند و جهان‌شمولی نظریه‌های علوم اجتماعی غربی را هم زیر سوال می‌برد. مهرزاد بروجردی (در کتاب روشنفکران ایرانی و غرب) با استفاده از این زمینه می‌گوید که در پنجاه سال اخیر، نه عقب‌ماندگی که غربزدگی مسئله‌ی اصلی روشنفکران ایرانی می‌شود و به تبع آن راه حلی که پیش رو می‌نهید بازگشت به خویشتن ذیل گفتمان بومی‌گرایی-اسلام‌گرایی و ترک غرب بوده است.

درگیری‌های اخیر در ایران را در یک سطحی از انتزاع می‌توانیم به درگیری میان دو اندیشه پیشرفت یا بومی‌گرایی تعبیر کنیم. دقیق‌تر بگوییم، میان دو اندیشه که اولی به تعریف پیشرفت ذیل بومی‌گرایی و دومی به تعریف بومی‌گرایی ذیل پیشرفت می‌پردازد. جنبش سبز به اندیشه‌ی دوم تعلق دارد. کسانی که بیشترین انتقادشان این است که ادامه روند کنونی (انزوا و ماجراجویی در عرصه بین‌المللی، بی‌درایتی و بی‌توجهی به تخصص و شایسته‌سالاری و...) جز عقب‌ماندگی بیشتر برای کشور، نتیجه‌ای نخواهد داشت. البته اینها به حفظ سنت‌ها و آیین‌ها و نمادهای ملی و مذهبی هم اهمیت می‌دهند اما اصالت را به پیشرفت می‌دهند. در مقابل کسانی هستند که اگر ما عقب‌مانده‌ایم تنها به این دلیل است که در مقابل دشمنان عقب‌ نشستیم و پیشرفت در گروه مقابله با دشمن و بومی شدن است.
 

رای: